SKDM ve ETS Sözlüğü

Çimentoda AB'nin uyguladığı varsayılan değer, ton başına 1,584 ton CO₂e'dir. Örneğin yılda 100 bin ton çimento ihraç eden bir tesiste bu değer, alıcı tarafında 158.400 ton CO₂e'lik brüt gömülü emisyona karşılık gelir. Teslim edilecek sertifika sayısı bu brüt değerden, AB'deki eşdeğer tesisin aldığı serbest tahsisat oranı düşülerek bulunur. Fabrika kendi verisini göndermezse AB alıcısı bu değeri kullanmak zorunda kalır. Aradaki fark ise karbon fiyatı üzerinden alıcının maliyetine yansır.

AB Emisyon Ticareti Sistemi (AB ETS), belirli sektörlerdeki tesislerin salabileceği sera gazı miktarına üst sınır koyar ve tahsisatların alınıp satılmasına izin verir. SKDM'de kullanılan karbon fiyatı AB ETS fiyatını takip eder; 2026'nın ilk çeyreğinde bu fiyat ton CO₂e başına yaklaşık 75 avro seviyesindeydi. AB içindeki tesisler ücretsiz tahsisat aldığı sürece, ithalatçının teslim edeceği SKDM sertifikası sayısı da aynı oranda azaltılır.

Akredite doğrulayıcı, tesisin hazırladığı emisyon raporu için bağımsız kontrol yapan ve sonucu onaylayan kuruluştur. 2026'dan itibaren SKDM beyanında gerçek değerlerin kullanılabilmesi için akredite üçüncü taraf doğrulaması zorunludur. Doğrulayıcının incelediği temel girdi tek bir kaynaktan gelir: fatura ve üretim kayıtlarındaki faaliyet verisi.

Alüminyum, SKDM'nin kapsadığı ürün gruplarından biridir. Sektörde kapsam 1 emisyonlarının yanı sıra elektroliz için satın alınan elektrikten kaynaklanan dolaylı emisyonlar da gömülü emisyon hesabına girer; bu nedenle elektrik tedarik sözleşmesi hesabın belirleyici belgesidir. Anot etkisinden çıkan perflorokarbonlar da raporlanan gazlar arasındadır.

CBAM, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması'nın İngilizce adının (Carbon Border Adjustment Mechanism) kısaltmasıdır; Türkçe karşılığı SKDM'dir. AB mevzuat metinlerinde, gümrük kayıtlarında ve AB'deki alıcıdan gelen taleplerde bu kısaltma kullanılır.

Alıcıdan gelen "CBAM data request" ya da "CBAM communication template" ifadeleri, ürünün gömülü emisyon verisinin istendiği anlamına gelir. İki terim aynı düzenlemeyi anlatır; bu sözlükte başlıklar SKDM ile verilmiştir.

de minimis, küçük miktarlı ithalatın yükümlülük dışında tutulmasıdır. (AB) 2025/2083 sayılı Basitleştirme Tüzüğü ile bir AB ithalatçısının takvim yılı içinde ithal ettiği kapsamdaki mal 50 tonu aşmadığı sürece SKDM sertifikası yükümlülüğü doğmaz.

Muafiyet ürünü üreten fabrikaya değil, ithalatı yapan beyan sahibine bağlıdır; hidrojen ve elektrik ürün gruplarına uygulanmaz. Aynı alıcıya yılda 50 tondan fazla sevkiyat yapan bir tesis muafiyetin dışında kalır ve kendisinden veri istenir.

Doğrudan emisyonlar, tesisin kendi sınırları içinde yaktığı yakıttan ve kimyasal süreçlerden çıkan emisyonlardır; kapsam 1 olarak da anılır. Çimentoda klinker kalsinasyonu, demir-çelikte kok ve doğal gaz yakımı bu gruba girer. Hesap, yakıt faturalarındaki ve üretim kayıtlarındaki miktarların emisyon faktörleriyle çarpılmasıyla yapılır.

Doğrulama, izleme-raporlama-doğrulama zincirinin son adımıdır; emisyon doğrulaması başlığıyla aynı incelemeyi anlatır. İnceleme, izleme planı ile fiili kayıtların birbirini tutup tutmadığına bakar: yakıt faturaları, elektrik faturaları, hammadde irsaliyeleri ve üretim miktarları karşılaştırılır. 2026'dan itibaren SKDM beyanında gerçek değer kullanmak isteyen tesisler için doğrulama zorunludur.

Dolaylı emisyonlar, tesisin satın aldığı elektrik ve ısının üretimi sırasında başka bir yerde oluşan emisyonlardır; kapsam 2 olarak da anılır. SKDM'de bazı ürün gruplarında dolaylı emisyonlar da gömülü emisyona dahil edilir. Hesap, elektrik faturasındaki kWh miktarının şebeke ya da tedarikçiye özgü emisyon faktörüyle çarpılmasına dayanır.

Elektrik emisyon faktörü, bir kWh elektriğin üretimi sırasında ortaya çıkan sera gazı miktarını gösterir ve genellikle kWh başına gram CO₂e olarak ifade edilir. Hesapta iki kaynak kullanılabilir: şebeke ortalamasını yansıtan ülke faktörü veya tedarik sözleşmesiyle belgelenen tedarikçiye özgü faktör. Tedarikçiye özgü faktörün kullanılabilmesi için elektriğin kaynağının sözleşmeyle gösterilmesi gerekir.

Elektrik faturası verisi, dönem içinde çekilen kWh miktarını gösteren ve kapsam 2 hesabının girdisini oluşturan kayıttır. Fabrikanın halihazırda elinde bulunan bu belge sayesinde dolaylı emisyon, ek bir veri toplama süreci olmadan hesaplanabilir. Fatura dönemleri raporlama dönemiyle çakışmıyorsa miktarlar gün sayısına göre orantılı dağıtılır.

Elektrik tüketimi, tesisin raporlama döneminde kullandığı toplam elektrik miktarıdır. Bu miktar emisyon faktörü ile çarpılarak dolaylı emisyon bulunur. Kendi üretimi olan elektrik ile şebekeden alınan elektrik ayrı izlenir; şebekeye satılan elektrik ise hesaptan düşülür.

Herhangi bir sera gazı için emisyon, o gazın belirli bir dönemde atmosfere salınan miktarıdır. SKDM ve Türkiye ETS raporlamasında emisyonlar ton CO₂e cinsinden ifade edilir ve tesisin fatura ile üretim kayıtlarından hesaplanır.

Tesisin toplam gömülü emisyon değerini düşürmeye yönelik teknik ve operasyonel değişikliklerdir. Yakıt değişimi, klinker oranının düşürülmesi, atık ısı geri kazanımı ve düşük karbonlu elektrik tedariki tipik örneklerdir. Azaltım, SKDM beyanında bildirilen ton başına değeri doğrudan düşürür.

Emisyon beyanı, SKDM beyanının genel adıdır; ürünün gömülü emisyonunun yetkili otoriteye bildirilmesini anlatır. Türkiye ETS'teki karşılığı tesis bazlı emisyon raporudur. Beyanı veren taraf AB'deki ithalatçıdır; beyandaki değerlerin kaynağı ise tektir: üretici fabrikanın gönderdiği faaliyet verisi.

Emisyon doğrulaması, tesisin hesapladığı değerlerin bağımsız ve akredite bir kuruluş tarafından incelenip onaylanmasıdır. Doğrulayıcı önce izleme planını ele alır: hangi kaynak akışının hangi yöntemle takip edildiğini, emisyon faktörlerinin nereden alındığını ve üretim miktarının nasıl kaydedildiğini kontrol eder. Ardından seçilen dönemler için fatura, irsaliye, tartım fişi ve üretim kayıtları ile raporlanan değerler karşılaştırılır. Tutarsızlık bulunursa tesis düzeltme yapar ve rapor yeniden sunulur. 2026'dan itibaren SKDM beyanında gerçek değerlerin kullanılabilmesi için bu doğrulama zorunludur; doğrulanmamış veri yerine AB varsayılan değeri uygulanır. Türkiye ETS'te de emisyon raporlarının doğrulanması aynı kayıt setine dayanır, bu nedenle iki süreç için ayrı bir veri hazırlığı gerekmez.

Emisyon envanteri, bir tesisin belirli bir dönemdeki tüm emisyon kaynaklarını ve miktarlarını tek bir yerde toplayan kayıttır. Envanter kapsam 1 emisyonlarını ve satın alınan enerjiden gelen dolaylı emisyonları ayrı ayrı gösterir. SKDM için ürün bazında gömülü emisyon değerine, Türkiye ETS için tesis bazında toplam değere aynı envanterden ulaşılır.

Emisyon faktörü, bir birim yakıt, elektrik veya hammadde başına düşen sera gazı miktarıdır; örneğin bir ton kömürün yanmasından çıkan CO₂ miktarı. Faktörler ulusal envanterlerden, AB mevzuatının eklerinden ya da tedarikçinin belgelediği değerlerden alınır. Faktörün miktarla çarpımı hesabın en temel adımıdır ve sonuç tek bir birimle ifade edilir: ton CO₂e.

SKDM'de gömülü emisyon izlemesi için mevzuat iki yöntem tanımlar. Hesaba dayalı yöntemde tüketilen yakıt ve hammadde miktarı emisyon faktörleriyle çarpılır; kütle dengesi bu yöntemin bir biçimidir ve sürece giren ile çıkan karbon miktarları karşılaştırılır. Ölçüme dayalı yöntemde emisyon sürekli ölçüm sistemiyle izlenir. Hesaba dayalı yöntem, fabrikanın zaten tuttuğu fatura, tartım ve üretim kayıtlarıyla yürür.

Emisyon kaynağı, tesiste sera gazının ortaya çıktığı belirli bir nokta ya da süreçtir: döner fırın, kazan, jeneratör, kalsinasyon reaksiyonu ya da satın alınan elektrik gibi. Hesabın ilk adımı, tesis sınırları içindeki tüm kaynakların listelenmesi ve her biri için hangi kaydın kullanılacağının belirlenmesidir.

Emisyon raporu, bir dönemin emisyon sonuçlarını, kullanılan yöntemi ve veri kaynaklarını gösteren belgedir. Rapor, izleme planı ile birlikte değerlendirilir ve akredite doğrulayıcının incelemesine sunulur. SKDM tarafında rapor İngilizce hazırlanır; biçim ve içerik kuralları rapor formatı maddesinde anlatılmıştır.

Emisyon tahsisatı, sahibine belirli bir miktar sera gazı salma hakkı veren birimdir; genellikle bir ton CO₂e karşılığıdır. Tahsisatlar ücretsiz dağıtılabilir ya da açık artırmayla satılabilir ve tesisler arasında el değiştirebilir. AB ETS'te ücretsiz tahsisat azaldıkça SKDM yükümlülüğü artar.

Emisyon ticareti sistemi, toplam salıma üst sınır koyan ve bu sınır içindeki tahsisatların alınıp satılmasına izin veren piyasa temelli bir düzenlemedir. Payından fazla salım yapmak isteyen tesis, başka bir tesisten tahsisat satın alır. AB ETS bu modelin en büyük örneğidir; Türkiye ETS de aynı yapıyı kurmaktadır. Pilot dönemin kapsamı ve süresi Karbon Piyasası Kurulu kararıyla belirlenecek.

Emisyon üst sınırı, bir sistemin kapsamındaki tesislerin toplamda salabileceği azami sera gazı miktarıdır. Sınır, dağıtılan tahsisat sayısıyla belirlenir ve zaman içinde kademeli olarak düşürülür.

AB ETS'te bu sınır tahsisat arzını, dolayısıyla SKDM sertifikasının dayandığı karbon fiyatını belirler. Türkiye ETS'te kapsam, EK-1 faaliyet listesindeki faaliyetleri kapasite eşiğinin üzerinde yürüten tesisleri içerir.

Emisyon yoğunluğu, üretim miktarına oranlanmış emisyondur; SKDM beyanında özgül emisyon adıyla raporlanır. Yoğunluk hesabı, ürün grubuna göre doğrudan ve dolaylı emisyonları kapsar. İki fabrika aynı ürünü üretse bile yakıt karması, klinker oranı ve elektrik kaynağı farklıysa yoğunluk değerleri farklı çıkar; AB alıcısının maliyeti de bu farka göre değişir.

Enerji tüketimi, tesisin raporlama döneminde kullandığı yakıt, elektrik ve ısının toplamıdır. Yakıt miktarları faturalardan ve stok hareketlerinden, elektrik miktarı elektrik faturalarından alınır. Enerji tüketimi hem doğrudan hem dolaylı emisyon hesabının girdisidir.

Enerji verimliliği, aynı miktarda ürün için daha az enerji harcanmasıdır. Atık ısı geri kazanımı, fırın izolasyonu ve yardımcı ekipmanın optimizasyonu tipik önlemlerdir. Verimlilik arttıkça ton ürün başına düşen emisyon, dolayısıyla SKDM beyanında bildirilen değer düşer.

Envanter yılı, raporlama döneminin bir takvim yılına denk gelen hâlidir. SKDM'de envanter yılı beyan tarihini belirler: 2026 envanter yılı ithalatı için beyan 30 Eylül 2027'de sunulur. Aynı yılın verisi Türkiye ETS raporunda da kullanılır; iki rapor arasındaki ortak zemin tektir: faaliyet verisi.

Eşdeğer karbondioksit (CO₂e), farklı sera gazlarını ortak bir birime çeviren ölçektir. Her gazın küresel ısınma potansiyeli, aynı ısınmayı yaratacak CO₂ kütlesine karşılık gelir; metan ve azot oksit bu katsayılarla CO₂e'ye çevrilir. SKDM ve Türkiye ETS raporlarında tüm değerler ton CO₂e cinsinden verilir.

Eşik değer, bir yükümlülüğün başladığı sınırdır. Türkiye ETS kapsamına, EK-1 faaliyet listesindeki faaliyetleri kapasite eşiğinin üzerinde yürüten tesisler girer. SKDM'de ise eşik alıcıdadır: yılda 50 tondan az kapsamlı mal ithal eden AB ithalatçısı (AB) 2025/2083 ile muaftır; bu muafiyet hidrojen ve elektriğe uygulanmaz. Kapsam, ürünün gümrük tarife pozisyonundan belirlenir.

ETS (AB), AB Emisyon Ticareti Sistemi'nin kısaltmasıdır; üst sınır ve tahsisat ticareti işleyişi AB ETS başlığı altında anlatılmıştır. SKDM'de kullanılan karbon fiyatı bu sistemin fiyatını takip eder; 2026'nın ilk çeyreğinde ton CO₂e başına yaklaşık 75 avro seviyesindeydi.

ETS (Türkiye), Türkiye ETS başlığında tanımlanan ulusal sistemin kısaltmasıdır; dayanağı 7552 sayılı İklim Kanunu'dur. Türkiye ETS Yönetmeliği 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi; tesisler izleme, raporlama ve doğrulama düzenini kurar. Kapsam tesis bazında EK-1 faaliyet listesine ve kapasite eşiklerine göre belirlenir.

ETS fiyatı, bir ton CO₂e tahsisatın piyasada işlem gördüğü bedeldir. SKDM sertifikalarının fiyatı AB ETS fiyatını takip eder; 2026'nın ilk çeyreğinde bu değer ton CO₂e başına yaklaşık 75 avro olmuştur. Fiyat arttıkça, fabrika verisi ile AB varsayılan değeri arasındaki farkın alıcıya getirdiği maliyet de artar.

Faaliyet verisi, tesisin dönem içinde tükettiği yakıt, elektrik ve hammaddenin fiziksel miktarıdır: metreküp doğal gaz, ton kömür, kWh elektrik, ton klinker gibi. Bu veriler fabrikanın zaten tuttuğu faturalarda, tartım fişlerinde ve üretim kayıtlarında bulunur. Emisyon faktörüyle çarpıldığında emisyon değerini verir.

Fabrika sınırları, aynı sahadaki hangi ünitelerin tek tesis sayılacağını gösterir. Sınır içindeki yakıt yakma ve kimyasal süreçler kapsam 1 altında, sınır dışından alınan elektrik ve ısı ise dolaylı emisyon olarak raporlanır. Aynı sahada birden çok üretim hattı varsa her hat için ayrı kayıt tutulur. Sınırın doğru çizilmesi tek bir sonucu belirler: ton ürün başına özgül emisyon.

Fatura verisi, doğal gaz, elektrik, kömür ve hammadde alımlarını gösteren, emisyon hesabının çıkış noktasını oluşturan belgelerdir. Fabrikanın zaten elinde bulunduğu için hesaplama ek bir veri toplama süreci gerektirmez. Doğrulayıcı da raporlanan miktarları bu belgelerle karşılaştırır.

Fit for 55, AB'nin 2030'a kadar net sera gazı salımını 1990 seviyesine göre yüzde 55 azaltma hedefine bağlı mevzuat paketidir. SKDM bu paketin parçasıdır. Paketin sanayi ayağında belirleyici olan tek bir değişken vardır: karbon fiyatı.

Fosil yakıt, kömür, doğal gaz, fuel-oil ve petrokok gibi yanma sırasında CO₂ açığa çıkaran yakıtlardır. Tüketilen miktar, yakıtın ısıl değeri ve emisyon faktörü kullanılarak doğrudan emisyona çevrilir. Yakıt karmasının değişmesi, ton ürün başına düşen emisyonu doğrudan etkiler.

Gömülü emisyon, bir ton ürünün üretimi sırasında ortaya çıkan toplam sera gazı miktarıdır; SKDM mevzuatında özgül gömülü emisyon (SEE) adıyla geçer ve beyanda bildirilen değer budur. Hesap üç kalemi toplar: tesisin doğrudan emisyonları, ürün grubuna göre satın alınan elektrikten gelen dolaylı emisyonlar ve üretimde kullanılan ön ürünlerin gömülü emisyonu. Toplam, aynı dönemde üretilen ürün miktarına bölünür; birim ton ürün başına ton CO₂e'dir.

Nakliye, kullanım ve bertaraf aşamaları hesaba girmez. Fabrika bu değeri bildirmediğinde yerine AB'nin varsayılan değeri uygulanır.

GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) ve AB'deki karşılığı CN kodu, ürünün gümrük sınıflandırmasıdır. Bir ürünün SKDM kapsamında olup olmadığı bu koda göre belirlenir; tesisin faaliyet sınıflandırması (NACE) belirleyici değildir. Kapsam listesi çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen ürün gruplarındaki CN kodlarından oluşur.

Aynı fabrikanın bazı ürünleri kapsamda, bazıları kapsam dışında olabilir. Bu nedenle hesap tesis bazında değil, ürün kodu bazında kurulur ve her kod için ayrı özgül emisyon değeri raporlanır.

İzleme planı, tesisin hangi veriyi nereden, hangi yöntemle ve hangi sıklıkta toplayacağını gösteren belgedir. İçinde üretim süreçleri ve sistem sınırları, izlenen kaynak akışları ve emisyon kaynakları, seçilen hesaplama yöntemi, emisyon faktörlerinin kaynağı, ölçüm ekipmanı ve veri kalitesi kontrolleri yer alır.

SKDM tarafında plan İngilizce hazırlanır ve akredite doğrulayıcının ilk incelediği belgedir; Türkiye ETS'te de aynı içerik istenir. Plan sürümlenir: yöntem ya da veri kaynağı değiştiğinde güncellenir ve değişikliğin tarihi kayda geçer.

Kalorifik değer, bir birim yakıtın yanmasıyla açığa çıkan enerji miktarıdır; genellikle ton başına gigajul olarak verilir. Yakıt miktarı ile emisyon faktörü arasındaki dönüşümü sağlar.

Kalorifik değer, tedarikçinin analiz belgesinden ya da ulusal envanterin tablo değerlerinden alınabilir. Tedarikçiye özgü değer kullanıldığında belge doğrulamaya sunulur; aksi hâlde standart tablo değeri geçerli olur.

Kapsam 1, tesisin doğrudan emisyonlarıdır: kendi sınırları içinde yakılan yakıttan ve kimyasal süreçlerden çıkan sera gazları. Çimentoda klinker kalsinasyonu ve demir-çelikte kok kullanımı bu kapsamdadır. Kurumsal karbon muhasebesinde tesisin kendi araç filosunun yakıtı da kapsam 1 sayılır; SKDM gömülü emisyon hesabında ise hareketli taşıma makinelerinin emisyonu kapsam dışında bırakılır.

SKDM gömülü emisyon hesabının çekirdeği kapsam 1'dir. Veriler yakıt faturalarından, stok hareketlerinden ve üretim kayıtlarından alınır; hesap, miktarların emisyon faktörleriyle çarpılmasıyla yapılır.

Kapsam 2, satın alınan elektrik, buhar ve ısının üretimi sırasında oluşan dolaylı emisyonlardır. Miktar elektrik faturasından, katsayı ise şebeke ya da tedarikçiye özgü emisyon faktörü değerinden alınır. SKDM'de bazı ürün gruplarında kapsam 2 emisyonları da gömülü emisyona dahil edilir; alüminyum bunun en belirgin örneğidir.

Kapsam 3, tesisin kontrolü dışındaki kaynaklardan, yani değer zincirinden gelen emisyonlardır. SKDM'de kapsam 3'ün tamamı istenmez; yalnızca üretime giren ön ürün emisyonları gömülü emisyona eklenir. Çelik üretiminde kullanılan sünger demir ya da çimentoda dışarıdan alınan klinker bu şekilde hesaba girer. Bu nedenle tedarikçiden istenmesi gereken tek bir veri vardır: ürüne ait gömülü emisyon.

Karbon ayak izi, belirli bir ürün ya da faaliyetle ilişkili toplam sera gazı emisyonudur. Ürün düzeyinde hesaplandığında (ISO 14067) hammadde çıkarımından bertarafına kadar tüm yaşam döngüsünü kapsar. SKDM'nin istediği gömülü emisyon ise üretim aşamasına kadarki emisyonla sınırlıdır; sınırları farklı olduğu için iki değer doğrudan karşılaştırılamaz ve biri diğerinin yerine beyan edilemez. Kurumsal düzeyde karbon ayak izi tesisin tüm kaynaklarını kapsar; birim ise her durumda değişmez: ton CO₂e.

Karbon fiyatı, bir ton CO₂e için ödenen bedeldir. SKDM'de bu bedel AB ETS fiyatını takip eder; 2026'nın ilk çeyreğinde ton CO₂e başına yaklaşık 75 avro seviyesindeydi. Fabrikanın bildirdiği değer ile AB varsayılan değeri arasındaki fark bu fiyatla çarpılarak alıcının ek maliyetine dönüşür.

Karbon kaçağı, karbon maliyeti yüksek bir bölgedeki üretimin maliyeti düşük bölgelere kayması ve toplam emisyonun azalmamasıdır. SKDM'nin gerekçesi budur: AB'ye giren ürünün karbon maliyeti, AB içinde üretilmiş olsaydı ödenecek bedelle eşitlenir.

Karbon muhasebesi, bir tesisin ya da ürünün sera gazı emisyonunun sistematik biçimde hesaplanması ve kayıt altına alınmasıdır. Girdi, fabrikanın zaten tuttuğu yakıt, elektrik, hammadde ve üretim kayıtlarıdır; çıktı ise ton CO₂e cinsinden raporlanabilir bir değerdir.

Karbon vergisi, sera gazı salımına birim başına sabit bir bedel koyan düzenlemedir. Emisyon ticareti sisteminde fiyatı piyasa belirlerken, karbon vergisinde bedeli idare belirler. SKDM bir vergi değildir; AB ETS fiyatına bağlı bir sertifika yükümlülüğüdür.

Kaynak akışı, emisyon hesabında ayrı ayrı izlenen yakıt, hammadde ya da malzeme kalemidir: fırına giren doğal gaz, kömür, petrokok, kireçtaşı ya da hurda gibi. Her kaynak akışı için miktar, kalorifik değer ve emisyon faktörü ayrı kaydedilir.

Standart yöntemde miktar ile faktör çarpılır; kütle dengesinde ise sürece giren ve çıkan karbon karşılaştırılır. Tesis sınırları içindeki tüm kaynak akışlarının listelenmesi, izleme planının ilk adımıdır.

SKDM'nin kesin dönemi 1 Ocak 2026'da başlamıştır. Bu dönemde AB'deki ithalatçı, ithal ettiği ürünlerin gömülü emisyonu için sertifika almakla yükümlüdür. 2026 ithalatına ilişkin ilk yıllık beyan 30 Eylül 2027'de sunulur ve gerçek değerlerin kullanılabilmesi için akredite üçüncü taraf doğrulaması gerekir.

Kütle dengesi, sürece giren ve çıkan malzemelerin karbon içeriğinin karşılaştırılmasıyla emisyonun bulunduğu hesaplama yöntemidir. Girdi karbonundan ürün ve atıkta kalan karbon çıkarılır; kalan miktar CO₂ olarak salınmış kabul edilir. Karbonun önemli bir bölümünün ürün içinde kaldığı demir-çelikte tercih edilir.

LCA, bir ürünün hammadde çıkarımından bertarafına kadar tüm aşamalarındaki çevresel etkisini değerlendiren yöntemdir. SKDM'nin istediği gömülü emisyon ise dar bir kesittir: üretim aşamasına kadar olan emisyonu kapsar, kullanım ve bertaraf aşamalarını içermez. Sınırları farklı olduğu için iki hesabın sonuçları doğrudan karşılaştırılamaz.

Hesaplamanın dayandığı kurallar iki kaynaktan gelir. Kurumsal düzeyde Sera Gazı Protokolü en yaygın kullanılan standart setidir; protokolün kurumsal muhasebe ve raporlama standardı şirket bazında raporlamanın çerçevesini çizer. SKDM ise ürün bazında hesap ister ve kuralları AB Uygulama Tüzüğü (AB) 2025/2547 ile belirlenmiştir; Türkiye ETS tarafında dayanak 7552 sayılı İklim Kanunu'dur.

SKDM kesin dönemi 1 Ocak 2026'da başladı. 2026 takvim yılı ithalatına ilişkin ilk yıllık beyan 30 Eylül 2027'de sunulur. 2026'dan itibaren gerçek değerlerin kullanılabilmesi için akredite üçüncü taraf doğrulaması zorunludur. Türkiye ETS Yönetmeliği 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi ve ücretsiz tahsisat kıyas değerine göre verilir; pilot dönemin kapsamı ile süresi Karbon Piyasası Kurulu kararıyla belirlenecek.

MRV, izleme, raporlama ve doğrulama adımlarının bütünüdür. İzleme aşamasında hangi verinin nereden alınacağı bir plana bağlanır; raporlama aşamasında dönem sonuçları belgeye dökülür; doğrulama aşamasında akredite kuruluş kayıtları inceler. SKDM'de bu zincirin çıktısı izleme planı ve emisyon raporu olmak üzere iki belgedir; her ikisi de AB'deki alıcı ve akredite doğrulayıcı tarafından İngilizce istenir.

Mutlak emisyon, bir tesisin dönem içinde saldığı toplam sera gazı miktarıdır ve ton CO₂e ile ifade edilir. Tesis kategorisi (A, B, C) bu değere göre belirlenir; 50.000 ton CO₂e, A ile B kategorisinin sınırıdır. SKDM ise mutlak değeri değil, ton ürün başına düşen değeri ister.

NACE kodu, ekonomik faaliyetlerin Avrupa sınıflandırma sistemidir ve tesisin hangi sektör kurallarına tabi olduğunun belirlenmesinde kullanılır. SKDM kapsamı ise NACE'ye değil, ürünün gümrük tarife pozisyonuna göre belirlenir; bu nedenle iki sınıflandırmanın karıştırılmaması gerekir.

Nakliye emisyonları, hammaddenin tesise ve ürünün alıcıya taşınması sırasında oluşan emisyonlardır. SKDM gömülü emisyon hesabına nakliye dahil edilmez; hesap, tesis sınırları içindeki üretim süreçleriyle ve girdilerin gömülü emisyonuyla sınırlıdır.

Tesis sınırı dışında kaldığı için beyana girmeyen iki kalem şunlardır:

1. Tedarik nakliyesi: hammadde ve ön ürünlerin tesise getirilmesi
2. Dağıtım nakliyesi: ürünün alıcıya ulaştırılması

SKDM kapsamındaki ürün grupları içinde yer alan ve AB alıcısına sevk edilen son üründür; çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre bu grupların başında gelir. Nihai ürünün gömülü emisyonu, tesisin kendi süreç emisyonlarına ek olarak üretimde kullanılan ön ürünlerin emisyonunu da içerir.

Gübre sektöründe nitrik asit üretimi, SKDM kapsamındaki süreçlerden biridir ve karbondioksitin yanı sıra azot oksit salımı nedeniyle ayrı bir hesap gerektirir. Salınan azot oksit, küresel ısınma potansiyeli katsayısıyla ton CO₂e değerine çevrilir ve gübre ürününün gömülü emisyonuna eklenir. Bu nedenle gübre tesislerinde yakıt ve elektrik verisinin yanında süreç verisi de kayıt altına alınır.

Operatör, tesisi fiilen işleten ve emisyon verisinden sorumlu olan taraftır. SKDM'de AB alıcısına gönderilecek veriyi hazırlamak, izleme planını tutmak ve doğrulama sürecini yürütmek operatörün görevidir. Yükümlülüğün hukuki muhatabı ise başka bir taraftır: AB'deki beyan sahibi.

Ortalama emisyon faktörü, tesise özgü veri yerine sektör ya da ülke ortalamasını yansıtan katsayıdır. Tesise özgü faktör belgelenemediğinde kullanılır. Sektör ortalaması, tesisler arasındaki yakıt karması ve verimlilik farkını gizler; kendi katsayısını belgeleyen tesis bu farkı sonuca yansıtabilir.

SKDM'de ödeme yükümlülüğü hukuken AB'deki ithalatçıya aittir; Türk fabrikasının AB'ye karşı doğrudan bir mali yükümlülüğü yoktur. İthalatçı, ithal ettiği ürünün gömülü emisyonu kadar sertifika satın alır ve yıllık beyanında bunları teslim eder. Fabrika veri göndermediğinde ceza almaz; ancak AB varsayılan değeri uygulanır ve bu değer gerçek performanstan yüksek olduğu için aradaki fark alıcının maliyetine biner. Maliyet farkı büyüdükçe alıcının tedarikçi değiştirme ihtimali artar. Türkiye ETS tarafında ücretsiz tahsisat kıyas değerine göre verilir, teslim yükümlülüğü doğrulanmış emisyonun tamamıdır; bu düzen izleme, raporlama ve doğrulama disiplininin kurulmasına ayrılmıştır.

Ödenmiş karbon fiyatı, ürünün üretildiği ülkede aynı emisyon için halihazırda ödenmiş olan karbon bedelidir. Bedel belgelendiğinde, AB'de teslim edilecek SKDM sertifikası sayısından düşülür; böylece aynı emisyon iki kez fiyatlandırılmaz.

Ödenen karbon bedelinin SKDM'den düşülebilmesi için gömülü emisyonun gerçek değerle beyan edilmesi ve bedelin akrediteli bağımsız bir kişi tarafından sertifikalanması gerekir. Sistem mali döneme geçtiğinde ödenen tutar SKDM hesabında doğrudan indirim kalemine dönüşür; bu nedenle iki sistemin kayıtlarının aynı dönemi kapsaması gerekir.

Ön ürün, SKDM kapsamındaki bir ürünün üretiminde girdi olarak kullanılan ve kendisi de kapsamda olan üründür; sünger demir, klinker ve amonyak tipik örneklerdir. Ön ürünün gömülü emisyon değeri nihai ürünün hesabına eklenir. Bu nedenle tedarikçiden istenmesi gereken belirli bir rakam vardır: ton ürün başına özgül emisyon.

Özgül emisyon, ton ürün başına düşen sera gazı miktarıdır ve SKDM beyanının çekirdeğini oluşturur. Hesap, dönem içindeki toplam ton CO₂e değerinin aynı dönemde üretilen ürün miktarına bölünmesiyle yapılır. Ürün miktarı üretim kayıtlarından, emisyon ise yakıt ve elektrik verisinden gelir. Fabrika bu değeri bildirmediğinde yerine başka bir rakam geçer: mevzuatın öngördüğü varsayılan değer.

Proses emisyonları, yakıt yakmadan, doğrudan kimyasal reaksiyon sonucu ortaya çıkan emisyonlardır. Çimentoda kalsiyum karbonatın kalsinasyonu bunun en büyük örneğidir ve klinker üretiminin kapsam 1 emisyonlarının önemli bölümünü oluşturur. Hesap, tüketilen hammadde miktarı ve karbonat içeriği üzerinden yapılır ve yakıt hesabından ayrı tutulur.

SKDM kapsamında izleme planı ile operatör emisyon raporu akredite doğrulayıcı, rapor özeti ise AB'deki alıcı tarafından İngilizce istenir. Rapor, ürün grubu bazında gömülü emisyon değerlerini, kullanılan yöntemi, emisyon faktörlerini ve veri kaynaklarını içerir. Türkiye ETS raporu ise Türkçe hazırlanır; iki rapor aynı ham veriden üretilir.

Raporlama dönemi, hesabın kapsadığı takvim aralığıdır ve genellikle bir yıldır. Dönem boyunca toplanan yakıt, elektrik ve üretim verisi, dönem sonunda tek bir emisyon raporu hâlinde birleştirilir. 2026 takvim yılı için AB'ye sunulacak ilk yıllık beyanın tarihi 30 Eylül 2027'dir. Dönem seçiminin fatura dönemleriyle uyumlu olması, doğrulamada karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Referans değer, bir ürün grubu için mevzuatta tanımlanmış karşılaştırma değeridir. Tesisin hesapladığı özgül emisyon bu değerin altındaysa ürünün rekabet konumu güçlenir, üstündeyse alıcıya ek maliyet doğar. Bu değer, tesis verisi yokken uygulanan varsayılan değerle karıştırılmamalıdır; çimentoda varsayılan değer 2026 için ton başına 1,584 ton CO₂e'dir.

Satın alınan elektrik, tesisin şebekeden ya da bir tedarikçiden aldığı elektriktir ve dolaylı emisyonun kaynağını oluşturur. Miktar elektrik faturalarından alınır; katsayı ise şebeke emisyon faktöründen ya da tedarik sözleşmesiyle belgelenen tedarikçiye özgü faktörden gelir. Alüminyum gibi elektrik yoğun sektörlerde bu kalem gömülü emisyonun en büyük bileşenidir.

Sera gazı, atmosferde ısıyı tutarak küresel ısınmaya yol açan gazdır. SKDM ve Türkiye ETS kapsamında karbondioksit, azot oksit ve perflorokarbonlar raporlanır; hepsi ortak bir birime, yani ton CO₂e değerine çevrilir. Hangi gazın hangi üründe raporlanacağı ürün grubuna göre belirlenir: çimento ve çelikte karbondioksit, gübrede azot oksit, alüminyumda perflorokarbonlar öne çıkar.

Sera Gazı Protokolü, kurumsal sera gazı muhasebesinde en yaygın kullanılan standart setidir ve kapsam 1, kapsam 2, kapsam 3 ayrımının kaynağıdır. SKDM ürün bazında hesap istediği için doğrudan bu protokole değil, AB Uygulama Tüzüğü (AB) 2025/2547'ye dayanır; ancak veri toplama mantığı büyük ölçüde örtüşür.

Serbest tahsisat, AB ETS kapsamındaki tesislere ücretsiz verilen emisyon hakkıdır ve karbon kaçağı riskini azaltmak için uygulanır. SKDM'de ithalatçının teslim edeceği sertifika sayısı, AB'deki eşdeğer tesisin aldığı serbest tahsisat oranında düşürülür. Serbest tahsisat kademeli olarak azaldıkça SKDM yükümlülüğü artar.

SKDM, AB'ye ithal edilen karbon yoğun ürünlerin gömülü emisyonunu fiyatlandıran AB düzenlemesidir. Amacı, AB içinde karbon maliyeti ödeyen üreticiler ile AB dışındaki üreticiler arasındaki farkı kapatmak ve karbon kaçağını önlemektir. Kesin dönem 1 Ocak 2026'da başlamıştır. Yükümlülük hukuken AB'deki ithalatçıdadır, veri ise üretici fabrikadan gelir; fabrika veri göndermediğinde ceza almaz, ancak varsayılan değer uygulanır ve fark alıcının maliyetine biner. Türkiye'nin SKDM'den etkilenen ihracatı yıllık yaklaşık 19 milyar avro, toplam ihracatın yaklaşık yüzde 8'i düzeyindedir. Bu ihracatın ağırlığını çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre ürün grupları oluşturur.

Sistem sınırları, gömülü emisyon hesabına hangi süreçlerin ve girdilerin dahil edileceğini belirler. Sınır yanlış çizildiğinde sonuç ya olduğundan yüksek ya da eksik çıkar ve doğrulamada düzeltme istenir. SKDM hesabında sınır içine yakıt yanması, proses emisyonları, ölçülebilir ısı akışları, atık gazlar, satın alınan elektrik ve üretime giren ön ürünlerin gömülü emisyonu girer; nakliye ile kullanım ve bertaraf aşamaları sınır dışındadır.

• Tesis içinde yakılan yakıttan ve kimyasal süreçlerden gelen doğrudan emisyonlar.
• Satın alınan elektrik ve ısıdan gelen dolaylı emisyonlar; ürün grubuna göre kapsama girer.
• Üretimde kullanılan ön ürünlerin gömülü emisyonu; tedarikçiden alınan veriye dayanır.

SKDM beyan sahibi, AB'de ithalatı yapan ve yıllık beyanı sunmakla yükümlü olan taraftır. Yetkili beyan sahibi statüsü alınmadan kapsamdaki ürünlerin AB'ye ithalatı yapılamaz. Beyan sahibi, ithal ettiği ürünlerin gömülü emisyonunu bildirir ve karşılığında sertifika teslim eder; bildirdiği değerlerin kaynağı üretici fabrikadan gelen veridir.

SKDM beyanı, bir takvim yılında AB'ye ithal edilen kapsamdaki ürünlerin toplam gömülü emisyonunu bildiren yıllık belgedir. 2026 takvim yılı ithalatı için ilk beyanın son tarihi 30 Eylül 2027'dir. Beyanda gerçek değerlerin kullanılabilmesi için verinin akredite üçüncü taraf tarafından doğrulanmış olması gerekir; aksi hâlde varsayılan değer uygulanır.

SKDM geçiş dönemi 1 Ekim 2023 – 31 Aralık 2025 arasını kapsadı. Bu dönemde ithalatçıların mali yükümlülüğü yoktu; yalnızca üç aylık raporlarla gömülü emisyon bildirimi yapılıyordu. Kesin dönem 1 Ocak 2026'da başlamış ve sertifika yükümlülüğü devreye girmiştir. Geçiş döneminde bildirilen değerlerin çoğu tahmine dayanıyordu; kesin dönemde ise kaynak farklıdır: fabrikanın kendi kayıtlarından gelen faaliyet verisi.

SKDM sertifikası, AB'deki ithalatçının, ithal ettiği ürünün gömülü emisyonu karşılığında satın aldığı birimdir. Bir sertifika bir ton CO₂e'ye karşılık gelir.

Sertifika fiyatı AB ETS fiyatını takip eder; 2026'nın ilk çeyreğinde ton CO₂e başına yaklaşık 75 avro seviyesindeydi. İthalatçının teslim edeceği sertifika sayısı, AB'deki eşdeğer tesisin aldığı serbest tahsisat oranında azaltılır.

Gömülü emisyon değeri düştükçe teslim edilecek sertifika sayısı da düşer; bu nedenle fabrikanın gönderdiği veri doğrudan alıcının maliyetini belirler.

Standart değer, mevzuatta tanımlanmış, tesise özgü olmayan hesap katsayısıdır. Tesis kendi verisini belgeleyemediğinde bu değer kullanılır. Standart değerler genellikle güvenli tarafta kalacak şekilde belirlenir; bu da verimli çalışan bir tesisin sonucunun olduğundan yüksek görünmesine yol açar.

Süreç emisyonları, proses emisyonlarının Türkçe karşılığıdır; iki başlık aynı kalemi anlatır. Reaksiyon ürün grubuna göre değişir: çimentoda kalsinasyon, demir-çelikte indirgeme, gübrede nitrik asit üretimi. Hesap her üçünde de hammadde miktarı ile karbonat ya da azot içeriği üzerinden yapılır ve yakıt hesabından ayrı tutulur.

Şebeke elektriği, tesisin kamu şebekesinden çektiği elektriktir. Emisyon hesabında ülke ortalamasını yansıtan şebeke emisyon faktörü kullanılır. Tedarikçiye özgü daha düşük bir faktör kullanılacaksa, elektriğin kaynağının tedarik sözleşmesiyle belgelenmesi gerekir.

Şebeke emisyon faktörü, bir kWh şebeke elektriğinin üretimi sırasında ortaya çıkan ortalama sera gazı miktarıdır. Ülke bazında yayımlanır ve tedarikçiye özgü bir faktör belgelenemediğinde kullanılır. Elektrik yoğun üretimde bu katsayı, ton başına gömülü emisyonun büyük bölümünü belirler.

Tesis, üretimin gerçekleştiği ve emisyon hesabının sınırlarının çizildiği sabit birimdir. SKDM'de veri tesis bazında toplanır, sonuç ise ürün bazında raporlanır. Türkiye ETS'te de yükümlülük tesis bazında belirlenir: EK-1 faaliyet listesindeki faaliyetleri kapasite eşiğinin üzerinde yürüten tesisler kapsamdadır.

Ton CO₂e, eşdeğer karbondioksit maddesinde tanımlanan ölçeğin raporlama birimidir. Bir ton CO₂e, AB ETS'te bir tahsisata ve SKDM'de bir sertifikaya karşılık gelir. SKDM beyanı, Türkiye ETS raporu ve tahsisat hesapları bu birim üzerinden yapılır.

Türkiye ETS, 7552 sayılı İklim Kanunu'na dayanan ulusal emisyon ticareti sistemidir. Türkiye ETS Yönetmeliği 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi; tesisler izleme planı hazırlar, emisyon raporu sunar ve doğrulama düzenini kurar. Kapsama giren tesisler EK-1 faaliyet listesi ve kapasite eşikleriyle belirlenir. SKDM için toplanan veri aynı kaynaktan Türkiye ETS raporunu da besler.

Varsayılan değer, fabrika kendi verisini göndermediğinde AB'nin uyguladığı emisyon değeridir. Türkiye için ülkeye özel bir satır varsa oradan, yoksa “diğer ülkeler” satırından alınır; üstüne yıllık mark-up biner; yani gerçek performansların büyük bölümünden yüksektir. Çimentoda bu değer 2026 için ton başına 1,584 ton CO₂e'dir. Fark, karbon fiyatıyla çarpılarak AB alıcısının maliyetine yansır; bu nedenle veri göndermemenin bedelini fabrika değil, alıcı öder.